TÜRKİYEDE KIYMETLİ EVRAKLAR

TTK MADDE 645- (1) Kıymetli evrak öyle senetlerdir ki, bunların içerdikleri hak, senetten ayrı olarak ileri sürülemediği gibi başkalarına da devredilemez.

1. NAMA YAZILI KIYMETLİ EVRAK

Nama yazılı kıymetli evrak sebebe bağlı olan kıymetli evraka örnek teşkil eder. Lehtarın adının senette yazılı olduğu kıymetli evrak, açıkça bir emre kaydını içermiyorsa ve ayrıca kanunen emre yazılı senet tiplerinden birinde de değilse, nama yazılı kabul edilmektedir. Bir kıymetli evrakta, senedin kimin lehine düzenlenmiş olduğunun (lehtarın adının) belirtilmiş olması, senedin nama yazılı sayılması için yeterli değildir. Lehtarın adının gösterildiği senetlerin nama yazılı olarak değerlendirilebilmeleri için; ilk olarak açık bir emre kaydını içermemesi gerekir. Nama yazılı kıymetli evrakın devri için: Alacağın temliki ve senedin zilyetliğinin devri gereklidir. Alacağın temliki beyanı senet üzerine yazılabileceği gibi, ayrı bir kâğıda da yazılabilir.

2. EMRE YAZILI KIYMETLİ EVRAK

Emre yazılı kıymetli evrak, lehtarın adının belirtildiği, bunun yanı sıra açıkça emrine kaydını içeren veya açıkça böyle bir kayıt içermese dahi kanunen emre yazılı sayılan kıymetli evraktır. Emre yazılı kıymetli evrakın devri ciro ve senedin zilyetliğinin devri ile gerçekleşir. Ciro, mutlaka senedin arka yüzüne yapılmalıdır; ayrı bir kâğıda yapılması mümkün değildir.

Kanunen Emre Yazılı Senet

Kanun, bazı kıymetli evrak tiplerini, lehtarın adını gösterdiği takdirde, bunlar açıkça emre kaydı içermese dahi emre yazılı kabul etmektedir. Kambiyo senetleri, kanunen emre yazılı senetlerdir.

Menfi Emre Kaydı

Kanunen emre yazılı tipte olduğu kabul edilen kıymetli evrakın nama yazılı olarak düzenlenebilmeleri için senette, bunların emre yazılı olmadıklarını açıkça belirten menfi emre kaydı bulunmalıdır. Örneğin kimin lehine düzenlendiği gösterilmiş bir poliçeye menfi emre kaydı konmuş ise, bu poliçe, nama yazılı düzenlenmiş sayılmaktadır. Menfi emre kaydı senet üzerine yazılacak “Ciro edilemez”, “Emre yazılı değildir” gibi beyanlar şeklinde olabilir.

3. HAMİLE YAZILI KIYMETLİ EVRAK

Lehtarın (alacaklının) adının yazmadığı, senede kim hamil ise, o kimsenin hak sahibi sayıldığı kıymetli evrak, hamile yazılı kıymetli evraktır. Hamile yazılı bir kıymetli evrakın düzenlenebilmesi için: Kanunun hamile yazılı olarak düzenlenmesine izin verdiği bir senet tipi söz konusu olmalı ve kimin lehine düzenlendiği senette gösterilmemiş olmalıdır. Poliçe ve bono hamiline düzenlenemez.

Kambiyo Senedi Kavramı

Poliçe, bono ve çekten oluşan kıymetli evrak grubu, kambiyo senetleri ya da ticari senetler olarak adlandırılmaktadır. Kambiyo senetleri açıkça emre yazılı düzenlenmeseler de kanunen emre yazılı kıymetli evrak olarak kabul edilirler. Kambiyo senetleri kıymetli evrak niteliği taşımakta olduklarından, kıymetli evraka ilişkin genel esaslara tâbidirler. Bunun yanı sıra, ticari hayat açısından taşıdıkları büyük önem nedeniyle, kambiyo senetlerine ilişkin hükümler, Türk Ticaret Kanunu’nda özel olarak düzenlenmiştir. Kambiyo senetlerinden sadece çek hamiline yazılı düzenlenebilir; poliçe ve bono ise hamiline yazılı olarak düzenlenemez. Poliçe ve çek hukuki nitelik açısından havale olarak kabul edilir. Bono ise hukuken ödeme vaadi olarak nitelendirilir. Kambiyo senedi ile borç  altına girmeye sebep imzanın mutlaka el ile atılması gerekir.

Keşideci

Söz konusu kambiyo senedinin ilk borçlusunu ifade eder.

Ciranta

Kambiyo senedini emre yazılı kıymetli evraka özgü devir şekli olan ciro ile devralmış veya devretmiş kişiyi ifade eder.

Avalist

Kambiyo senedi borçlusu haline gelen kimseyi ifade eder.

POLİÇE

Poliçede temel olarak üç kişi mevcuttur. Bunun için üçlü bir hukuki ilişkiden söz edilir. Poliçe düzenleyen (keşideci) tarafından muhatap üzerine düzenlenir (çekilir/ yöneltilir) ve lehdara teslim edilir. Bu ilişki, bir havale ilişkisidir.

MADDE 671– (1) Poliçe;

a) Senet metninde “poliçe” kelimesini, senet Türkçe’den başka bir dille yazılmışsa, o dilde poliçe karşılığı olarak kullanılan kelimeyi,
b) Belirli bir bedelin ödenmesi hususunda kayıtsız ve şartsız havaleyi,
c) Ödeyecek olan kişinin, “muhatabın” adını,
d) Vadeyi,
e) Ödeme yerini,
f) Kime veya kimin emrine ödenecek ise onun adını,
g) Düzenlenme tarihini ve yerini,
h) Düzenleyenin imzasını içerir.

Unsurların bulunmaması

MADDE 672

(1) 671 inci maddede yazılı unsurlardan birini içermeyen senet ikinci ilâ dördüncü fıkralarda yazılı hâller dışında poliçe sayılmaz.
(2) Vadesi gösterilmeyen poliçenin görüldüğünde ödenmesi şart edilmiş sayılır.
(3) Ayrıca belirtilmiş olmadıkça muhatabın adı yanında gösterilen yer, ödeme yeri ve aynı zamanda da muhatabın yerleşim yeri sayılır.
(4) Düzenlenme yeri gösterilmeyen poliçe, düzenleyenin adı yanında gösterilen yerde düzenlenmiş sayılır.

BONO

Bono ikili bir ilişkidir. Bono, düzenleyen tarafından yazılarak lehdara verilir. Bonoda düzenleyen, lehdara karşı belli bir bedeli ödeme vaadinde bulunur. Bono da düzenleyen aynı zamanda senedin borçlusudur.

Şekil Şartları

MADDE 776- (1) Bono veya emre yazılı senet;

a) Senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” kelimesini ve senet Türkçe’den başka bir dille yazılmışsa, o dilde bono veya emre yazılı senet karşılığı olarak kullanılan kelimeyi,
b) Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödemek vaadini,
c) Vadeyi,
d) Ödeme yerini,
e) Kime veya kimin emrine ödenecek ise onun adını,
f) Düzenlenme tarihini ve yerini,
g) Düzenleyenin imzasını, içerir.
TTK md. 778 bonoya da uygulanacak poliçe hükümlerini göstermektedir. Bononun niteliğine aykırı düşmedikçe bonoya poliçe hükümleri uygulanır.

ÇEK

Bir kredi aracı değildir, bir ödeme aracıdır. Çek ancak bir banka üzerine düzenlenebilir. Muhatabı banka dışında bir kişi olan bu durumdaki senet adi havale hükmünde olacaktır ve hakkında TBK’nın havale hükümleri uygulanacaktır. Çekin düzenlenebilmesi çeki düzenleyecek kişi ile muhatap banka arasında bir çek sözleşmesi bulunması gereklidir. Çekle işleyen hesapta yeterli karşılığın varlığı bir diğer şarttır. Karşılık koşulu şayet sağlanmazsa, bu durumda karşılıksız çeke ilişkin hukuki ve cezai sonuçlar gündeme gelecektir.

Çeklerin Düzenlenmesi ve Şekli

A) Şekli

I – Unsurlar

MADDE 780– (1) Çek;

a) Senet metninde “çek” kelimesini ve eğer senet Türkçe’den başka bir dille yazılmış ise o dilde “çek” karşılığı olarak kullanılan kelimeyi,
b) Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havaleyi,
c) Ödeyecek kişinin, “muhatabın” ticaret unvanını,
d) Ödeme yerini,
e) Düzenlenme tarihini ve yerini,
f) Düzenleyenin imzasını, içerir.

II – Unsurların bulunmaması

MADDE 781

(1) 780 inci maddede gösterilen unsurlardan birini içermeyen bir senet, ikinci ve üçüncü fıkralarda yazılı hâller dışında çek sayılmaz.
(2) Çekte açıklık yoksa, muhatabın ticaret unvanı yanında gösterilen yer ödeme yeri sayılır. Muhatabın ticaret unvanı yanında birden fazla yer gösterildiği takdirde, çek, ilk gösterilen yerde ödenir. Böyle bir açıklık ve başka bir kayıt da yoksa, çek muhatabın merkezinin bulunduğu yerde ödenir.
(3) Düzenlenme yeri gösterilmemiş olan çek, düzenleyenin adı yanında yazılı olan yerde düzenlenmiş sayılır.

EMTİA SENETLERİ

Emtia senetleri, bir kişi veya kuruma muhafaza edilmek ya da taşınmak üzere tevdi olunan mala ilişkin ayni bir hakkı temsil eden, dolayısıyla senet aracılığı ile malın mülkiyetinin devri, mal üzerinde rehin hakkı kurulması veya malın tevdi olunan yerden geri alınabilmesine imkan sağlayan, cirosu kabil kıymetli evraktır. Belli başlı cirosu kabil (emtia) senetleri, makbuz senedi, varant ve konşimentodur (TTK m.831/2).